Studia przypadku: Klimat

W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Ecological Economics” przeanalizowano, w jaki sposób sceptycyzm wobec zmian klimatu wpływa na postrzeganie przez rolników polityki klimatycznej w rolnictwie oraz środków łagodzących. W badaniu przeprowadzonym wśród 981 duńskich rolników partnerzy projektu VISIONARY, Kahsay Haile Zemo i Mette Termansen z Uniwersytetu w Kopenhadze, stwierdzili, że rolnicy sceptyczni wobec zmian klimatu mają tendencję do przeceniania negatywnych skutków podatku od emisji CO₂e, wykazują większy opór wobec tej polityki oraz są mniej skłonni do udziału w inicjatywach klimatycznych lub wdrażania środków łagodzących. Skutki te są szczególnie wyraźne wśród hodowców zwierząt.

Niniejszy artykuł, opracowany w ramach pakietu roboczego 3 (WP3) projektu VISIONARY, przyczynia się do realizacji nadrzędnego celu, jakim jest zidentyfikowanie narzędzi politycznych mogących wspierać przejście na zrównoważone systemy rolnicze i żywnościowe w Europie. W ramach WP3 bada się, w jaki sposób podejścia behawioralne i metody eksperymentalne mogą pomóc w opracowywaniu skutecznych interwencji w zakresie polityki rolno-środowiskowej, mających na celu sprostanie trzem kluczowym wyzwaniom związanym z transformacją: neutralności klimatycznej, powstrzymaniu utraty różnorodności biologicznej oraz poprawie jakości wody. W tym kontekście niniejszy manuskrypt skupia się na roli czynników behawioralnych – czynników poznawczych, społecznych i dyspozycyjnych, które kształtują proces podejmowania decyzji przez ludzi – w określaniu reakcji rolników na instrumenty polityki gospodarczej mające na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych (GHG) pochodzących z rolnictwa.

W niniejszym artykule przedstawiono wyniki dwóch uzupełniających się badań eksperymentalnych. Pierwsze z nich dotyczy preferencji włoskich hodowców bydła mlecznego w zakresie alternatywnych systemów płatności, mających na celu zachęcenie do stosowania suplementów paszowych zawierających olejki eteryczne w celu ograniczenia emisji metanu z przewodu pokarmowego. Wykorzystując eksperyment typu „laboratorium w terenie” z udziałem 120 rolników z Autonomicznej Prowincji Trydentu, badanie to pozwala określić gotowość do akceptacji płatności opartych na działaniach (ABP), płatności oparte na wynikach (RBP) w ramach programu rolno-środowiskowego dotyczącego klimatu lub dobrowolnego rynku emisji dwutlenku węgla, a także hybrydowych systemów płatności (HP), łączących oba te elementy. Drugie badanie analizuje przekonania duńskich rolników na temat ekonomicznych skutków podatku_{od emisji CO₂e}dla rolnictwa oraz sprawdza, czy przekazanie informacji eksperckich może zmniejszyć błędne wyobrażenia i zwiększyć poparcie dla tej polityki. Opiera się ono na randomizowanym eksperymencie ankietowym z udziałem 981 rolników, przeprowadzonym w kontekście rzeczywistych duńskich propozycji podatku_{od emisji CO2e}zarówno przy wysokim (750 DKK/tonę), jak i niskim (125 DKK/tonę) poziomie rygorystyczności.

Wyniki pokazują, że czynniki behawioralne odgrywają kluczową rolę w akceptacji przez rolników instrumentów polityki klimatycznej. Włoscy hodowcy bydła mlecznego wykazują ogólną preferencję dla programów opartych na wynikach (ABP) w stosunku do programów opartych na zasadach (RBP), co wynika z ich znajomości, preferencji pewności oraz mniejszej złożoności; jednak akceptacja innowacyjnych mechanizmów płatności znacznie wzrasta w przypadku obecności postaw proekologicznych, awersja do ryzyka jest mniejsza, a rolnicy odczuwają większą kontrolę behawioralną nad wdrażaniem nowych praktyk, a także gdy programy oparte na wynikach (RBP) są wprowadzane w formach hybrydowych obok dotacji konwencjonalnych. Co istotne, reakcje rolników na programy hybrydowe są bardziej spójne, gdy są one powiązane z ramami AECS niż z ramami dobrowolnego rynku emisji dwutlenku węgla, co sugeruje, że czyste mechanizmy rynkowe tworzą dodatkowe bariery psychologiczne. Duńscy rolnicy systematycznie i znacznie przeceniają negatywne skutki gospodarcze podatku od_CO2e— nawet trzykrotnie w stosunku do szacunków ekspertów — a ta rozbieżność w postrzeganiu stanowi kluczowy czynnik sprzeciwu wobec polityki. Informacje eksperckie częściowo zmniejszają te błędne wyobrażenia i zwiększają poparcie dla podatku, ale efekt ten jest zróżnicowany: mniejsze gospodarstwa i producenci roślin uprawnych reagują chętniej, podczas gdy większe gospodarstwa i hodowcy zwierząt wykazują ograniczoną zmianę przekonań, co jest zgodne z rozumowaniem motywowanym. Badanie wykazało również, że sprzeciw wobec podatku od emisji dwutlenku węgla może paradoksalnie zwiększyć otwartość na system handlu uprawnieniami do emisji w rolnictwie, co wskazuje na efekt substytucji politycznej mający istotne implikacje dla kolejności wdrażania polityki. Wszystkie te ustalenia podkreślają, że osiągnięcie redukcji emisji gazów cieplarnianych w rolnictwie wymaga projektów politycznych uwzględniających realia behawioralne, w tym niechęć do niepewności, błędy w przekonaniach oraz zróżnicowanie rolników, przyczyniając się tym samym do realizacji szerszego celu projektu VISIONARY, jakim jest określenie, w jaki sposób projektowanie polityki może ułatwić transformację w kierunku zrównoważonego rozwoju w zróżnicowanych kontekstach społeczno-ekologicznych.

Pełna wersja raportu będzie wkrótce dostępna.

Niniejsza publikacja przedstawia wyniki przeglądu literatury naukowej z Europy, opublikowanej w latach 2015–2025, mającego na celu zebranie aktualnego stanu wiedzy na temat skutecznej komunikacji w alternatywnych sieciach żywnościowych. Podczas gdy autorzy (Inyang, Hashem i Prager) omawiają implikacje dla szkockich systemów żywnościowych, partnerzy projektu VISIONARY z Uniwersytetu w Exeter przedstawiają komentarz oparty na swoich doświadczeniach związanych z krótkimi łańcuchami dostaw żywności i alternatywnymi sieciami żywnościowymi w Anglii. Współpracowali oni ściśle z lokalnym centrum dystrybucji żywności Tamar Grow Local (TGL), które jest prowadzone przez grupę pracowników (odpowiadającą 4 osobom zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy) oraz 10 głównych wolontariuszy.

Firma TGL ma pełną świadomość, że skuteczna komunikacja ma kluczowe znaczenie dla budowania zaufania konsumentów, ich lojalności oraz ich długotrwałego udziału w programach AFN. Wykorzystuje ona opowiadanie historii, autentyczność oraz regularne aktualizacje przekazywane poprzez bezpośredni kontakt i media społecznościowe, mając świadomość, że metody te są skuteczne. Regularny kontakt nawiązuje się zazwyczaj głównie podczas dystrybucji zestawów żywnościowych wśród klientów.

Dwie spostrzeżenia, które najlepiej odzwierciedlają sytuację w przypadku TGL, to konkretne ograniczenia zasobowe, z jakimi borykają się AFN, oraz niedostateczne wykorzystanie komunikatów dotyczących uczciwych cen i treści edukacyjnych.

Ograniczenia zasobów ograniczają skuteczność strategii komunikacyjnych

• Ograniczenia zasobowe wpływają na zdolność firmy TGL do pełnego wykorzystania mediów społecznościowych w ramach strategii komunikacji cyfrowej. Producentom i menedżerom firmy TGL brakuje czasu, aby a) przejść szkolenia z zakresu umiejętności cyfrowych, tworzenia narracji i mediów społecznościowych, a także b) angażować się w te działania w sposób konsekwentny. Czas jest zasobem, którego brakuje.
• Ograniczenia zasobowe stanowią również czynnik hamujący angażowanie konsumentów we współtworzenie narracji. Firma TGL nie podejmuje obecnie takich działań. Chociaż dostrzega w tym wartość, koordynacja działań konsumentów wymaga znacznych zasobów, a zasoby te nie są obecnie dostępne.
• Firma TGL bardzo chętnie wykorzystuje podstawowe narzędzia ewaluacyjne do oceny skuteczności komunikatów i kształtowania przyszłych strategii. Zdaje sobie sprawę, że ma to kluczowe znaczenie dla ciągłego doskonalenia i optymalizacji strategii komunikacyjnych. Nie brakuje jej więc zainteresowania mierzalnymi wynikami jako takimi, jednak ograniczenia czasowe ponownie ograniczają jej możliwości analizy danych.

W komunikatach należy położyć nacisk na kwestie ekonomiczne i sprawiedliwość

• W przeanalizowanej literaturze kwestie dotyczące sprawiedliwych cen dla producentów oraz lokalnego rozwoju gospodarczego nie były zbyt wyraźnie podkreślane. A przecież właśnie to jest dla klientów TGL najważniejsze: wspieranie ekonomicznej stabilności lokalnych rodzin rolniczych. Klienci nie akceptują tego, co postrzegają jako wyzyskiwającą relację między supermarketami a producentami surowców. Dlatego też kluczowe znaczenie ma umieszczenie sprawiedliwych cen na pierwszym planie w przekazach marketingowych AFN.
• Znajomość klientów jest ważna jeszcze z innego powodu: przeciętny klient TGL ma ponad 50 lat, a firma korzysta z tradycyjnych kanałów komunikacji, takich jak e-mail, biuletyny informacyjne i telefon. Dlatego też kluczowe znaczenie ma zapewnienie dostępności numerów telefonów i adresów e-mail klientów; warto również rozważyć stworzenie segmentowanych list mailingowych.
• Podobnie jak w przypadku AFN opisanych w przeglądanej literaturze, komunikacja TGL nie kładzie dużego nacisku na przekaz edukacyjny. Powinno się to bardziej podkreślać, biorąc pod uwagę dowody wskazujące, że komunikaty edukacyjne dotyczące podstawowych wartości zwiększają długoterminową lojalność konsumentów i sprzyjają ich zaangażowaniu, skutecznie tworząc społeczność zwolenników marki.

Niniejszy raport przedstawia wyniki uzyskane w ramach zadania 3.2 „Przejście od systemów rolno-środowiskowych do systemów żywnościowych neutralnych pod względem klimatycznym” w ramach pakietu roboczego 3 „Eksperymenty w zakresie polityki rolno-środowiskowej”. Celem zadania jest zbadanie stopnia akceptacji przez rolników z UE zarówno środków obowiązkowych (takich jak system handlu uprawnieniami do emisji w rolnictwie), jak i dobrowolnych rynków emisji dwutlenku węgla. Zbadane zostaną również inne instrumenty ekonomiczne, w tym podatki od emisji dwutlenku węgla lub ekwiwalentu CO₂ (CO₂e) oraz innowacyjne systemy dopłat (takie jak płatności oparte na wynikach (RBP) i płatności hybrydowe (HP)), mające na celu promowanie praktyk rolniczych przyjaznych dla klimatu. Ponadto zadanie 3.2 ma na celu zbadanie, czy i w jakim stopniu czynniki behawioralne wpływają na akceptację takich instrumentów polityki gospodarczej przez rolników. Aby zrealizować te cele, przeprowadzono dwa eksperymenty uwzględniające kontekst, w których wzięło udział łącznie około 1 100 rolników – jeden we Włoszech, a drugi w Danii.

Zarządzanie zasobami wodnymi w skali krajobrazu ma kluczowe znaczenie dla sprostania wyzwaniom środowiskowym i hydrologicznym w europejskim rolnictwie. Ze względu na rozdrobnienie własności gruntów zarządzanie to musi wykraczać poza granice poszczególnych gospodarstw i być dostosowane do systemów hydrologicznych, co wymaga wspólnego zarządzania z udziałem rolników i innych zainteresowanych stron. W niniejszym badaniu (etap 9), poświęconym motywom i barierom działań zbiorowych mających na celu ograniczenie wpływu na zasoby wodne, wykorzystano zasady projektowania (DP) Elinor Ostrom jako narzędzie diagnostyczne do oceny solidności instytucjonalnej w trzech przypadkach: zarządzania nawadnianiem w Hiszpanii i na Węgrzech oraz regulacji azotu w zlewniach w Danii. Przypadek hiszpański wykazuje silną zgodność z zasadami projektowania Elinor Ostrom (DP), charakteryzując się zagnieżdżonymi, zorientowanymi na użytkowników organizacjami oraz prawnym uznaniem praw zbiorowych. Przypadek węgierski charakteryzuje się silną kontrolą odgórną, ale brakuje mu zdolności do wdrażania złożonych i zbiorowych inicjatyw w zakresie gospodarki wodnej, a także niezbędnej współpracy oddolnej, koordynacji i profesjonalnego doradztwa. Przypadek duński znacznie odbiega od zasad Ostroma ze względu na ograniczone zaangażowanie interesariuszy i autonomię użytkowników. Wyniki te pokazują, w jaki sposób kontekst instytucjonalny i projekt systemu zarządzania wpływają na legitymizację i skuteczność w zarządzaniu zasobami wodnymi. Chociaż zasady Ostroma stanowią cenne odniesienie instytucjonalne, dają one ograniczony wgląd w czynniki behawioralne wpływające na udział rolników. Proponujemy, aby przyszłe badania nad zasadami Ostrom uwzględniały perspektywy behawioralne w celu lepszego zrozumienia sukcesów i porażek zbiorowych programów rolno-środowiskowych na rzecz zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych. Nasze dalsze prace wykraczać będą poza analizę instytucjonalną, aby zbadać czynniki behawioralne sprzyjające i hamujące w zbiorowych programach rolno-środowiskowych.

Niniejszy raport (rezultat 2.2) opiera się na wstępnych ramach koncepcyjnych i analitycznych projektu VISIONARY i ma na celu przedstawienie, w jaki sposób wybrane w ramach projektu VISIONARY studia przypadków wzajemnie się uzupełniają, przyczyniając się do realizacji kluczowych celów projektu. Celem raportu jest zwięzłe przedstawienie teoretycznych podstaw naszych prac oraz nakreślenie podejścia przyjętego w studiach przypadków.

Zobacz wszystkie najważniejsze informacje o VISIONARY w skrócie.