Dla naukowców

W badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Ecological Economics” przeanalizowano, w jaki sposób sceptycyzm wobec zmian klimatu wpływa na postrzeganie przez rolników polityki klimatycznej w rolnictwie oraz środków łagodzących. W badaniu przeprowadzonym wśród 981 duńskich rolników partnerzy projektu VISIONARY, Kahsay Haile Zemo i Mette Termansen z Uniwersytetu w Kopenhadze, stwierdzili, że rolnicy sceptyczni wobec zmian klimatu mają tendencję do przeceniania negatywnych skutków podatku od emisji CO₂e, wykazują większy opór wobec tej polityki oraz są mniej skłonni do udziału w inicjatywach klimatycznych lub wdrażania środków łagodzących. Skutki te są szczególnie wyraźne wśród hodowców zwierząt.

Badania te są powiązane z projektem VISIONARY i wnoszą praktyczny wkład w tę dziedzinę poprzez analizę tego, w jaki sposób modele mentalne mogą być wykorzystywane do skutecznego wspierania między- i transdyscyplinarnych projektów z sektora rolno-spożywczego.

Wnioski płynące z Europejskiej strategii na rzecz odporności wodnej (2025)

W niniejszym, drugim biuletynie SPI przedstawiamy koncepcję prognozowania – podejście, które pomaga zainteresowanym stronom przezwyciężyć różnice zdań, wzmocnić współpracę i zaufanie oraz wytyczyć wspólne ścieżki prowadzące do pożądanej przyszłości. Ma to szczególne znaczenie w przypadku złożonych i wrażliwych kwestii, takich jak zbiorowe wykorzystanie wody w rolnictwie – kluczowego zasobu dla produkcji żywności. W sekcji poświęconej polityce przedstawiono kluczowe spostrzeżenia zawarte w Europejskiej strategii na rzecz odporności wodnej (czerwiec 2025 r.) oraz w ramowej dyrektywie wodnej (WFD), a także najważniejsze informacje dotyczące wody w ramach nowej wspólnej polityki rolnej (WPR).

Niniejszy dokument roboczy, zatytułowany „Zbiorowe zachęty i normy sprawiedliwości w programach rolno-środowiskowych: analiza opłacalności oparta na modelu agentowym”, przedstawia opracowanie modelu agentowego, który uwzględnia dane z eksperymentów behawioralnych w procesie podejmowania decyzji. Dokładniej rzecz biorąc, model ten ma na celu ocenę różnych wariantów polityki w zakresie zbiorowych programów rolno-środowiskowych, mających na celu ograniczenie wymywania azotu, oraz ocenę ich opłacalności. Proces podejmowania decyzji przez rolników w modelu ma dwojaki charakter. Po pierwsze, odzwierciedla on standardowe zachowanie polegające na maksymalizacji zysku. Po drugie, zgodnie z wynikami badań empirycznych Zemo, Kahsay, Termansena i Thorsena (2026), uwzględniamy w procesie podejmowania decyzji element sprawiedliwości, kierując się teorią sprawiedliwości opracowaną przez Fehra i Schmidta (1999). W związku z tym agenci odczuwają dysutylność, gdy ich indywidualny wkład w realizację celu zbiorowego jest postrzegany jako niesprawiedliwy.

Ogólnie rzecz biorąc, model ten, w obecnej postaci dokumentu roboczego, stanowi pierwsze i stosunkowo proste podejście. Jednak jego implementacja w języku Julia stanowi podstawę dla przyszłych rozszerzeń mających na celu dokładniejsze odwzorowanie procesów decyzyjnych.

Czynniki sprzyjające i przeszkody związane z inicjatywami dotyczącymi łańcucha wartości

Konieczność przyspieszenia przejścia w kierunku zrównoważonego zaopatrzenia w żywność i jej konsumpcji jest zarówno pilna, jak i złożona. Pilność ta wynika ze szkodliwego wpływu obecnych systemów żywnościowych na środowisko oraz na warunki społeczno-gospodarcze. Złożoność wynika ze sposobu funkcjonowania systemu rolno-spożywczego we wszystkich jego przejawach, w tym z intensyfikacji produkcji i upraw monokulturowych, koncentracji kontroli korporacyjnej w rolnictwie i przemyśle spożywczym, konsolidacji systemów sprzedaży detalicznej i dystrybucji oraz niezrównoważonych wzorców konsumpcji, które struktury te utrwalają.

W ostatnich latach niszowe inicjatywy biznesowe stały się kluczowymi czynnikami napędzającymi zrównoważony rozwój. Te alternatywne modele biznesowe i łańcuchy wartości, często możliwe dzięki postępom w zakresie innowacji społeczno-technicznych, pojawiły się jako potencjalne rozwiązania niedoskonałości rynku poprzez wprowadzanie nowych produktów, usług i/lub procesów. Aby wywrzeć pozytywny wpływ na zrównoważony rozwój, konieczne jest znaczne wsparcie tych inicjatyw poprzez ich rozszerzenie i skalowanie, tak aby wywierały zarówno znaczący wpływ na rynek, jak i szeroki wpływ społeczny lub polityczny. Jednak potencjał tych niszowych, zrównoważonych łańcuchów wartości i modeli biznesowych w zakresie wywierania znaczących zmian na rynku i w społeczeństwie pozostaje nadal niejasny.

W badaniu uwzględniono siedem innowacyjnych inicjatyw dotyczących łańcuchów wartości w sektorze rolno-spożywczym z całej Europy, z których każda reprezentuje odrębny niszowy model biznesowy wykorzystujący alternatywne mechanizmy operacyjne i zarządcze w celu promowania zrównoważonego rozwoju. Stosując oparte na praktyce podejście do analizy łańcuchów wartości, w badaniu przeanalizowano, w jaki sposób zrównoważony rozwój jest wprowadzany, wdrażany i utrzymywany w ramach łańcuchów wartości poprzez praktyki społeczne. Niniejsze streszczenie przedstawia kluczowe ustalenia dotyczące czynników sprzyjających i utrudniających promowanie zrównoważonego rozwoju w działaniach łańcucha wartości oraz ich wpływu na zdolność badanych zrównoważonych inicjatyw biznesowych do skutecznego osiągania wyników w zakresie zrównoważonego rozwoju. Pełna wersja raportu zostanie udostępniona w odpowiednim czasie.

Wyniki badań wskazują, że jasno sformułowane wizje i cele w zakresie zrównoważonego rozwoju pełnią rolę czynnika sprzyjającego wdrażaniu zasad zrównoważonego rozwoju w ramach operacji łańcucha wartości. Cele te nie mogą jednak ograniczać się wyłącznie do strategii na poziomie przedsiębiorstwa; muszą być realizowane poprzez skoordynowane działania w całym łańcuchu wartości, aby przynosić zarówno wymierne, jak i niewymierne rezultaty. Kluczowym czynnikiem stymulującym innowacje w zakresie zrównoważonego rozwoju w łańcuchach wartości jest rola wiodących inicjatyw i przedsiębiorców w identyfikowaniu oraz pozycjonowaniu innowacji (technologicznych lub społecznych) w obrębie łańcucha. Podmioty te pełnią funkcję „pośredników w zakresie praktyk zrównoważonego rozwoju”, kierując pomysły dotyczące innowacji w zakresie zrównoważonego rozwoju i kształtując proces ich wdrażania w całym łańcuchu (np. sposób ich wprowadzania na poszczególnych etapach), a także budują kluczowe powiązania społeczne poprzez skuteczną współpracę zarówno w wymiarze horyzontalnym, jak i wertykalnym w całym łańcuchu, umożliwiając w ten sposób transformacje zorientowane na zrównoważony rozwój.

Badanie ujawniło szereg dynamicznych i wzajemnie powiązanych praktyk występujących w całym łańcuchu wartości, które mają znaczenie dla budowania i utrzymywania zrównoważonego rozwoju. Praktyki te podzielono na trzy kategorie tematyczne: współpraca, doskonalenie oraz zarządzanie oparte na relacjach. Stanowią one kluczowe czynniki napędzające innowacje w zakresie zrównoważonego rozwoju, nadając strukturę procesom zmian oraz kształtując działania operacyjne podmiotów zaangażowanych w łańcuch wartości.

Praktyki współpracy, takie jak wymiana informacji i budowanie sieci kontaktów, ułatwiają zaangażowanie interesariuszy oraz wspólne działanie. Udoskonalanie tych praktyk sprzyja eksperymentowaniu, wspólnemu tworzeniu innowacji, wspólnemu uczeniu się oraz rozwijaniu umiejętności, co wzmacnia zarówno kapitał wiedzy, jak i kapitał społeczny. Praktyki zarządzania oparte na relacjach, w tym kodeksy postępowania i skuteczna komunikacja, odgrywają istotną rolę poprzez wzmacnianie zaufania, nawiązywanie relacji opartych na wspólnych oczekiwaniach w łańcuchu wartości oraz promowanie pozytywnej historii współpracy.

Praktyki te przyczyniają się do budowania i utrzymania zrównoważonego rozwoju w kontekście łańcucha wartości poprzez wspieranie różnych form rozwoju społeczno-technicznego, społeczno-gospodarczego i społeczno-kulturowego, w tym poprzez tworzenie pewnych możliwości rynkowych dla producentów, budowanie kapitału wiedzy poprzez wzmacnianie potencjału interesariuszy oraz wzmacnianie kapitału społecznego.

Pomimo tych sprzyjających praktyk w łańcuchach wartości nadal występują powszechne bariery; w szczególności ograniczone zasoby finansowe oraz niemożność wywołania znaczących zmian na rynku i w popycie konsumenckim jawią się jako kluczowe ograniczenia, które stanowią poważne zagrożenie dla skalowalności, powtarzalności i długoterminowej rentowności.

Podsumowując, badanie zawiera przydatne, praktyczne wytyczne dla przedsiębiorstw, które mają na celu usprawnienie funkcjonowania ich wewnętrznego łańcucha wartości, aby skutecznie realizować transformację w kierunku zrównoważonego rozwoju. Ponadto badanie dostarcza wskazówek dotyczących potencjalnych działań politycznych mających na celu wsparcie skalowalności i/lub powielania tych małych, zrównoważonych modeli biznesowych.

Przedsiębiorstwom można zalecić następujące działania:

1. Współpraca i wspólne działania w ramach całego łańcucha wartości mają zasadnicze znaczenie dla sprostania systemowym wyzwaniom związanym ze zrównoważonym rozwojem. Przekłada się to na wspólną odpowiedzialność za osiągnięcie wspólnego celu.
2. Struktury zarządzania: Przedsiębiorstwa powinny inwestować w budowanie wzajemnego zaufania oraz zdolności do nawiązywania relacji między podmiotami w całym łańcuchu wartości. Ma to zasadnicze znaczenie dla wzmacniania więzi społecznych, które umożliwiają angażowanie się w praktyki ciągłego doskonalenia, tj. praktyki współtworzenia, w celu utrzymania i ciągłego rozwijania innowacji w miarę upływu czasu. Obecność formalnych lub nieformalnych mechanizmów zarządzania w ramach łańcucha ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia wytycznych dla podmiotów oraz dla regulowania relacji w celu budowania relacji opartych na zaufaniu.
3. Budowanie sieci kontaktów i mobilizacja szerokiego grona zewnętrznych interesariuszy może pomóc w przezwyciężeniu ograniczeń związanych z zasobami i kapitałem wiedzy, z którymi często borykają się te „niszowe” przedsiębiorstwa.

Zalecenia dotyczące polityki

Programy polityki publicznej powinny priorytetowo traktować wsparcie dla zrównoważonych przedsiębiorstw na szczeblu lokalnym poprzez zapewnienie możliwości finansowania inwestycji w modernizację regionalnej i lokalnej infrastruktury łańcucha dostaw oraz łańcucha wartości, budowanie potencjału oraz inwestycje w marketing, co pozwoli zwiększyć widoczność, rozpoznawalność i długoterminową konkurencyjność.

1. Przywództwo i poparcie ze strony rządu: mają zasadnicze znaczenie dla wspierania widoczności zrównoważonych inicjatyw przedsiębiorczych małych i średnich przedsiębiorstw poprzez uznanie ich wysiłków na rzecz zrównoważonego rozwoju, nadając w ten sposób przedsiębiorstwom legitymizację wykraczającą poza czysto ekonomiczne aspekty.
2. Luki w infrastrukturze łańcucha wartości: działania polityczne powinny koncentrować się przede wszystkim na inwestycjach w tę infrastrukturę na szczeblu lokalnym i regionalnym, aby poprawić efektywność operacyjną zrównoważonych łańcuchów dostaw małych i średnich przedsiębiorstw oraz obniżyć koszty transakcyjne.
3. Kształtowanie systemów finansowania publicznego: Ramy polityczne powinny wykraczać poza finansowanie krótkoterminowe i zamiast tego zapewniać stabilne, średnio- i długoterminowe wsparcie finansowe dla zrównoważonych małych i średnich przedsiębiorstw z sektora rolno-spożywczego. Wsparcie to powinno być elastyczne, aby zapewnić stabilność i zdolność dostosowawczą niezbędną do realizacji ambitnych, innowacyjnych projektów. Pomoże to zapewnić ciągłą rentowność i skalowalność tych modeli biznesowych. Na przykład potrzebne są programy finansowania publicznego, które umożliwią tym inicjatywom pokrycie kosztów marketingu i promocji w określonym czasie. Ma to zasadnicze znaczenie dla zwiększenia widoczności, świadomości konsumentów oraz popytu rynkowego.
4. Wspieranie przywództwa w sektorze: promowanie partnerstw publiczno-prywatnych (PPP) oraz zapewnianie stabilnego wsparcia finansowego liderom zrównoważonych łańcuchów wartości lub wiodącym przedsiębiorstwom. Podmioty te to pionierzy i przedsiębiorcy, którzy odgrywają kluczową rolę w koordynowaniu działań interesariuszy i mobilizowaniu wspólnych działań w ramach łańcuchów dostaw. Podmioty te są często uznawane za niezbędne dla innowacji i promowania zrównoważonego rozwoju, jednak często nie otrzymują wsparcia ze strony instytucji. Inwestowanie w te partnerstwa publiczno-prywatne stanowi okazję do wzmocnienia infrastruktury społecznej w łańcuchach dostaw, co zwiększa potencjał relacyjny i innowacyjny niezbędny do wprowadzenia bardziej zrównoważonych zmian w sferach społeczno-technicznej, społeczno-gospodarczej i społeczno-kulturowej. Zmiany te są niezbędne do umożliwienia transformacji systemowej.

Niniejszy artykuł, opracowany w ramach pakietu roboczego 3 (WP3) projektu VISIONARY, przyczynia się do realizacji nadrzędnego celu, jakim jest zidentyfikowanie narzędzi politycznych mogących wspierać przejście na zrównoważone systemy rolnicze i żywnościowe w Europie. W ramach WP3 bada się, w jaki sposób podejścia behawioralne i metody eksperymentalne mogą pomóc w opracowywaniu skutecznych interwencji w zakresie polityki rolno-środowiskowej, mających na celu sprostanie trzem kluczowym wyzwaniom związanym z transformacją: neutralności klimatycznej, powstrzymaniu utraty różnorodności biologicznej oraz poprawie jakości wody. W tym kontekście niniejszy manuskrypt skupia się na roli czynników behawioralnych – czynników poznawczych, społecznych i dyspozycyjnych, które kształtują proces podejmowania decyzji przez ludzi – w określaniu reakcji rolników na instrumenty polityki gospodarczej mające na celu ograniczenie emisji gazów cieplarnianych (GHG) pochodzących z rolnictwa.

W niniejszym artykule przedstawiono wyniki dwóch uzupełniających się badań eksperymentalnych. Pierwsze z nich dotyczy preferencji włoskich hodowców bydła mlecznego w zakresie alternatywnych systemów płatności, mających na celu zachęcenie do stosowania suplementów paszowych zawierających olejki eteryczne w celu ograniczenia emisji metanu z przewodu pokarmowego. Wykorzystując eksperyment typu „laboratorium w terenie” z udziałem 120 rolników z Autonomicznej Prowincji Trydentu, badanie to pozwala określić gotowość do akceptacji płatności opartych na działaniach (ABP), płatności oparte na wynikach (RBP) w ramach programu rolno-środowiskowego dotyczącego klimatu lub dobrowolnego rynku emisji dwutlenku węgla, a także hybrydowych systemów płatności (HP), łączących oba te elementy. Drugie badanie analizuje przekonania duńskich rolników na temat ekonomicznych skutków podatku_{od emisji CO₂e}dla rolnictwa oraz sprawdza, czy przekazanie informacji eksperckich może zmniejszyć błędne wyobrażenia i zwiększyć poparcie dla tej polityki. Opiera się ono na randomizowanym eksperymencie ankietowym z udziałem 981 rolników, przeprowadzonym w kontekście rzeczywistych duńskich propozycji podatku_{od emisji CO2e}zarówno przy wysokim (750 DKK/tonę), jak i niskim (125 DKK/tonę) poziomie rygorystyczności.

Wyniki pokazują, że czynniki behawioralne odgrywają kluczową rolę w akceptacji przez rolników instrumentów polityki klimatycznej. Włoscy hodowcy bydła mlecznego wykazują ogólną preferencję dla programów opartych na wynikach (ABP) w stosunku do programów opartych na zasadach (RBP), co wynika z ich znajomości, preferencji pewności oraz mniejszej złożoności; jednak akceptacja innowacyjnych mechanizmów płatności znacznie wzrasta w przypadku obecności postaw proekologicznych, awersja do ryzyka jest mniejsza, a rolnicy odczuwają większą kontrolę behawioralną nad wdrażaniem nowych praktyk, a także gdy programy oparte na wynikach (RBP) są wprowadzane w formach hybrydowych obok dotacji konwencjonalnych. Co istotne, reakcje rolników na programy hybrydowe są bardziej spójne, gdy są one powiązane z ramami AECS niż z ramami dobrowolnego rynku emisji dwutlenku węgla, co sugeruje, że czyste mechanizmy rynkowe tworzą dodatkowe bariery psychologiczne. Duńscy rolnicy systematycznie i znacznie przeceniają negatywne skutki gospodarcze podatku od_CO2e— nawet trzykrotnie w stosunku do szacunków ekspertów — a ta rozbieżność w postrzeganiu stanowi kluczowy czynnik sprzeciwu wobec polityki. Informacje eksperckie częściowo zmniejszają te błędne wyobrażenia i zwiększają poparcie dla podatku, ale efekt ten jest zróżnicowany: mniejsze gospodarstwa i producenci roślin uprawnych reagują chętniej, podczas gdy większe gospodarstwa i hodowcy zwierząt wykazują ograniczoną zmianę przekonań, co jest zgodne z rozumowaniem motywowanym. Badanie wykazało również, że sprzeciw wobec podatku od emisji dwutlenku węgla może paradoksalnie zwiększyć otwartość na system handlu uprawnieniami do emisji w rolnictwie, co wskazuje na efekt substytucji politycznej mający istotne implikacje dla kolejności wdrażania polityki. Wszystkie te ustalenia podkreślają, że osiągnięcie redukcji emisji gazów cieplarnianych w rolnictwie wymaga projektów politycznych uwzględniających realia behawioralne, w tym niechęć do niepewności, błędy w przekonaniach oraz zróżnicowanie rolników, przyczyniając się tym samym do realizacji szerszego celu projektu VISIONARY, jakim jest określenie, w jaki sposób projektowanie polityki może ułatwić transformację w kierunku zrównoważonego rozwoju w zróżnicowanych kontekstach społeczno-ekologicznych.

Pełna wersja raportu będzie wkrótce dostępna.

W niniejszym raporcie podsumowano wyniki dwóch badań dotyczących działań prowadzonych w supermarketach, mających na celu zmniejszenie śladu klimatycznego związanego ze spożyciem żywności. Systemy żywnościowe odpowiadają za około jedną trzecią globalnej emisji gazów cieplarnianych pochodzenia antropogenicznego. W strategii „Od pola do stołu” uznano pilną potrzebę zmniejszenia śladu klimatycznego europejskiego systemu żywnościowego poprzez kompleksową transformację obejmującą cały łańcuch żywnościowy, w tym zmiany w wyborach żywieniowych konsumentów. Sektor detaliczny odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu rynków i wywieraniu wpływu na wybory żywieniowe konsumentów, a strategia „Od pola do stołu” wyraźnie wzywa do zmian w praktykach dystrybucji i marketingu żywności.

Nadrzędnym celem dwóch badań empirycznych przedstawionych w niniejszym raporcie było zbadanie skuteczności działań podejmowanych w supermarketach w zakresie ograniczania wpływu konsumpcji żywności na klimat poprzez zmianę zachowań konsumentów w kierunku bardziej zrównoważonych wyborów żywieniowych. W ramach obu badań przetestowano zestaw działań w ramach eksperymentu przeprowadzonego w internetowym supermarkecie, który stanowił część ankiety konsumenckiej. Zsymulowaliśmy realistyczne środowisko supermarketu internetowego, co pozwoliło na ocenę zachowań gospodarstw domowych związanych z zakupami żywności w różnych kategoriach produktów spożywczych. Badanie 1 skupiało się na interwencjach behawioralnych i sprawdzało skutki interwencji polegającej na rozmieszczeniu produktów (tj. strategiczne umieszczenie asortymentu produktów pochodzenia roślinnego w działach mięsnym i mleczarskim), etykiety klimatycznej (tj. etykiety w systemie sygnalizacji świetlnej opartej na emisjach_CO2e) oraz połączenia tych dwóch rozwiązań. Badanie przeprowadzono w Niemczech, Danii, Hiszpanii i na Węgrzech na próbie liczącej N = 7 373 uczestników. W badaniu 2 zbadano skutki zmian cen (tj. podwyżek cen produktów spożywczych o wysokiej emisji i/lub obniżek cen produktów o niskiej emisji), etykietowania klimatycznego (tj. informacji o emisjach_CO2eproduktów spożywczych) oraz różnych kombinacji tych interwencji. Badanie przeprowadzono we Włoszech, w Polsce i w Wielkiej Brytanii na reprezentatywnej próbie N = 7 482 konsumentów.

Badanie nr 1 dotyczące behawioralnych interwencji w supermarketach w Niemczech, Danii, Hiszpanii i na Węgrzech wykazało, że strategiczne rozmieszczenie asortymentu produktów pochodzenia roślinnego w działach mięsnych i mleczarskich, a także wprowadzenie etykiety klimatycznej, może zmniejszyć ślad węglowy zakupów spożywczych, zwłaszcza gdy działania te są realizowane łącznie. Skuteczność badanych interwencji różniła się w poszczególnych krajach, a nie wszystkie efekty były statystycznie istotne. W Niemczech, Danii i Hiszpanii połączenie interwencji polegającej na rozmieszczeniu produktów z etykietą klimatyczną spowodowało największą redukcję emisji wynoszącą od –13% do –16% (w porównaniu z grupą kontrolną). W Hiszpanii i Danii wprowadzenie etykiety klimatycznej również miało statystycznie istotny wpływ. Sama interwencja dotycząca rozmieszczenia produktów miała istotny wpływ jedynie w Danii. Na Węgrzech żadna z badanych interwencji nie zmniejszyła w sposób istotny wpływu zakupów żywności na klimat; jednakże interwencja łączona doprowadziła do znaczącej redukcji emisji gazów cieplarnianych wśród młodszych grup wiekowych (do 40 lat).

W badaniu nr 2 dotyczącym interwencji opartych na cenach i informacjach we Włoszech, w Polsce i w Wielkiej Brytanii stwierdzono, że mechanizmy cenowe i informacje są skutecznymi narzędziami służącymi ograniczeniu emisji wynikających z zachowań związanych ze spożyciem żywności. Chociaż podwyżki cen żywności o wysokiej emisji miały średnio najsilniejszy wpływ na redukcję emisji (od –4% do –9%) we wszystkich trzech krajach, skala efektu pozostałych interwencji różniła się w poszczególnych krajach, co sugeruje, że optymalne wdrożenie może zależeć od konkretnych uwarunkowań krajowych. Same zniżki cenowe na produkty spożywcze o niskim śladzie węglowym nie doprowadziły do pożądanego efektu, jakim jest zmniejszenie wpływu konsumpcji żywności na klimat, a zamiast tego miały zerowy (Włochy) lub nawet pozytywny wpływ (Polska i Wielka Brytania) na emisje związane z żywnością – chyba że były połączone z oznakowaniem klimatycznym i/lub podwyżkami cen produktów o wysokim śladzie węglowym. Samo oznakowanie klimatyczne (bez wprowadzania zmian cen) przyniosło znaczące i istotne statystycznie redukcje emisji w Polsce i Wielkiej Brytanii, ale okazało się nieskuteczne we Włoszech. Wyniki badania 2 pokazują ponadto, że możliwe jest osiągnięcie równoważnych redukcji emisji przy użyciu różnych kombinacji instrumentów oraz że rozwiązania powinny być starannie dobierane i dostosowywane w zależności od kontekstu krajowego i celów.

W obu badaniach znaczące zmniejszenie wpływu zakupów żywności na klimat wynikało przede wszystkim ze zmniejszenia ilości kupowanych produktów o wysokiej emisji, zwłaszcza wołowiny i sera. Chociaż średni spadek ilości zakupionych produktów był stosunkowo niewielki, odpowiadające mu zmniejszenie emisji CO₂e było znaczne, co podkreśla, że nawet niewielkie zmiany w zachowaniach konsumentów polegające na rezygnacji z produktów pochodzenia zwierzęcego o wysokiej emisji mogą przynieść znaczące korzyści dla klimatu.

Badane działania promujące żywność (pochodzenia roślinnego) o niskiej emisji CO₂e – interwencja polegająca na zmianie rozmieszczenia produktów w badaniu 1 oraz interwencja polegająca na obniżeniu ceny w badaniu 2 – skutecznie zwiększyły zakupy tych produktów we wszystkich krajach objętych obydwoma badaniami. Co ciekawe, gdy środki te wdrażano jako pojedyncze interwencje, a nie jako część zestawu narzędzi modyfikującego również aspekty żywności o wysokiej emisji, nie udało im się znacząco zmniejszyć wpływu zakupów żywności na klimat. Konsumenci, na których oddziaływały te interwencje, nie ograniczyli w znaczący sposób spożycia produktów o wysokiej emisji, w związku z czym nie doszło do pożądanego zastąpienia produktów o wysokiej emisji produktami o niskiej emisji.

Wyniki obu badań rodzą istotne pytania dotyczące roli i wpływu supermarketów na kształtowanie otoczenia żywnościowego, w którym konsumenci dokonują wyborów żywieniowych. Badania pokazują, że daleko idące działania wdrażane w supermarketach mogą znacząco zmniejszyć ślad klimatyczny konsumpcji żywności w UE poprzez zmianę zachowań konsumentów na rzecz bardziej zrównoważonych wyborów żywieniowych. Jednakże, choć sektor detaliczny dysponuje znacznym potencjałem do wprowadzania takich zmian, interesy komercyjne detalistów niekoniecznie są zgodne z celami polityki mającymi na celu zmniejszenie wpływu spożycia żywności na klimat. Niniejszy raport ma na celu poinformowanie i zmotywowanie zarówno prywatnych, jak i publicznych podmiotów sektora spożywczego do podjęcia działań w oparciu o te spostrzeżenia.

Pełna wersja raportu będzie wkrótce dostępna.

W niniejszym raporcie zebrano wyniki siedmiu badań empirycznych analizujących, w jaki sposób zmiany w otoczeniu żywnościowym mogą sprzyjać bardziej zrównoważonej konsumpcji żywności. Systemy żywnościowe w znacznym stopniu przyczyniają się do degradacji środowiska, powodując utratę siedlisk, zanieczyszczenie wody, spadek różnorodności biologicznej oraz zmiany klimatu (Crippa i in., 2021). W odpowiedzi na to Unia Europejska w ramach strategii „Od pola do stołu” dąży do zmniejszenia wpływu systemu żywnościowego na środowisko i klimat poprzez promowanie zmian w całym łańcuchu wartości, od produkcji po konsumpcję (Komisja Europejska, 2020). W ramach tej transformacji sektor detaliczny zajmuje strategiczną pozycję, ponieważ kształtuje dostępność produktów, działania marketingowe oraz kontekst zakupów, i dlatego jest wyraźnie wskazany w zawartym w strategii wezwaniu do zmian w praktykach dystrybucji i promocji żywności.

W siedmiu badaniach podsumowanych w niniejszym raporcie oceniono szeroki zakres działań, realizowanych głównie w ramach działalności prywatnych sieci handlowych z branży spożywczej, w tym środki związane z architekturą wyboru, strategie cenowe, oznaczenia klimatyczne oraz inne narzędzia stosowane w punktach sprzedaży. Łącznie dotyczą one dwóch nadrzędnych celów, które mają kluczowe znaczenie dla przejścia na bardziej zrównoważone systemy żywnościowe:

• Ograniczanie wpływu spożycia żywności na klimat poprzez działania prowadzone w supermarketach (badania 1–5)
• Promowanie spożycia żywności produkowanej lokalnie poprzez krótkie łańcuchy dostaw (badania 6 i 7)

W badaniach 1 i 2 przeanalizowano, w jaki sposób działania podejmowane przez supermarkety wpływają na oddziaływanie całego koszyka spożywczego na klimat, opierając się na eksperymentach ankietowych przeprowadzonych w różnych krajach. W badaniu 3 skupiono się na substytucji mięsa przez rośliny strączkowe przez konsumentów w różnych scenariuszach cenowych, wykorzystując eksperymenty ankietowe przeprowadzone w Danii. W badaniach 4 i 5 przetestowano strategie promocyjne stosowane w sklepach, mające na celu zwiększenie zakupów roślin strączkowych, poprzez eksperymenty terenowe w działających supermarketach w Hiszpanii i Danii. W badaniu 6 oceniono skuteczność różnych komunikatów promocyjnych w przyciąganiu klientów do sklepu rolnego w Anglii, natomiast w badaniu 7 zbadano postrzeganie konsumentów, ich reakcje emocjonalne oraz zachowania zakupowe związane z targami rolniczymi w Rumunii, ze szczególnym uwzględnieniem żywności produkowanej lokalnie.

Podsumowując, wyniki siedmiu badań pokazują, że interwencje behawioralne w środowiskach sprzedaży detalicznej żywności mogą skłaniać konsumentów do wybierania bardziej zrównoważonych opcji. Jednak ich indywidualne efekty są zazwyczaj niewielkie. Dowody wyraźnie wskazują, że zintegrowane pakiety interwencyjne – zwłaszcza te łączące środki cenowe, oznakowanie klimatyczne oraz strategiczne rozmieszczenie produktów – są znacznie skuteczniejsze niż działania podejmowane w izolacji. Znaczące ograniczenie wpływu konsumpcji żywności na klimat wymaga zatem zmian strukturalnych w środowisku żywnościowym, a nie polegania wyłącznie na działaniach dobrowolnych lub informacyjnych.

Wiele z zidentyfikowanych skutecznych działań mieści się w zakresie działalności prywatnych sieci handlowych zajmujących się sprzedażą detaliczną żywności, co stawia je w roli ważnych podmiotów sprzyjających zmianom. Jednocześnie takie poleganie na działaniach sieci handlowych wiąże się z pewnymi ograniczeniami z punktu widzenia polityki publicznej. Chociaż sieci handlowe mogą odgrywać kluczową rolę wspomagającą, jest mało prawdopodobne, by stały się głównymi motorami zmian systemowych. Instrumenty polityki publicznej – takie jak regulacje, zachęty podatkowe i obowiązkowe wymogi informacyjne – będą prawdopodobnie niezbędne, aby ściślej dostosować praktyki detaliczne do szerszych celów zrównoważonego rozwoju.

Pełna wersja raportu będzie wkrótce dostępna.

Niniejszy raport przedstawia wyniki uzyskane w ramach zadania 3.2 „Przejście od systemów rolno-środowiskowych do systemów żywnościowych neutralnych pod względem klimatycznym” w ramach pakietu roboczego 3 „Eksperymenty w zakresie polityki rolno-środowiskowej”. Celem zadania jest zbadanie stopnia akceptacji przez rolników z UE zarówno środków obowiązkowych (takich jak system handlu uprawnieniami do emisji w rolnictwie), jak i dobrowolnych rynków emisji dwutlenku węgla. Zbadane zostaną również inne instrumenty ekonomiczne, w tym podatki od emisji dwutlenku węgla lub ekwiwalentu CO₂ (CO₂e) oraz innowacyjne systemy dopłat (takie jak płatności oparte na wynikach (RBP) i płatności hybrydowe (HP)), mające na celu promowanie praktyk rolniczych przyjaznych dla klimatu. Ponadto zadanie 3.2 ma na celu zbadanie, czy i w jakim stopniu czynniki behawioralne wpływają na akceptację takich instrumentów polityki gospodarczej przez rolników. Aby zrealizować te cele, przeprowadzono dwa eksperymenty uwzględniające kontekst, w których wzięło udział łącznie około 1 100 rolników – jeden we Włoszech, a drugi w Danii.

Niniejszy raport, opracowany w ramach pakietu roboczego 3 (WP3) projektu VISIONARY, przyczynia się do realizacji nadrzędnego celu, jakim jest zidentyfikowanie narzędzi politycznych mogących wspierać transformację w kierunku zrównoważonych systemów rolniczych i żywnościowych w Europie. W ramach WP3 bada się, w jaki sposób podejścia behawioralne i metody eksperymentalne mogą pomóc w opracowaniu skutecznych interwencji w ramach polityki rolno-środowiskowej, mających na celu sprostanie trzem kluczowym wyzwaniom związanym z transformacją: neutralności klimatycznej, powstrzymaniu utraty różnorodności biologicznej oraz poprawie jakości wody. W tym kontekście nasze badanie koncentruje się na potencjale systemu oznakowania dla „ciemnozielonych” rolno-środowiskowych środków klimatycznych (AECM) jako jednego z możliwych narzędzi politycznych mających na celu zachęcenie rolników do udziału w tych działaniach, a tym samym wzmocnienie transformacji na rzecz różnorodności biologicznej.

Na przejście na rolnictwo ekologiczne wpływa szereg powiązanych ze sobą przeszkód i czynników sprzyjających. Przegląd dotychczasowych badań, modeli mentalnych, warsztatów i wywiadów pozwolił zidentyfikować typowe problemy, takie jak niestabilny popyt, ograniczone możliwości przetwórcze, niewystarczające wsparcie doradcze, niedobór siły roboczej oraz niespójna polityka. Jednocześnie zidentyfikowano czynniki pozytywne, takie jak wymiana wiedzy między rolnikami, pomoc doradcza, jasne plany działania, współpraca między różnymi sektorami oraz kampanie uświadamiające społeczeństwo. Wyniki te pokazują, że przejście na rolnictwo ekologiczne nie jest hamowane przez pojedynczy problem, ale zależy od tego, jak dobrze funkcjonuje cały system żywnościowy oraz w jaki sposób różne podmioty – rolnicy, doradcy, przetwórcy, dystrybutorzy, konsumenci i decydenci – koordynują swoje działania.

Zarządzanie zasobami wodnymi w skali krajobrazu ma kluczowe znaczenie dla sprostania wyzwaniom środowiskowym i hydrologicznym w europejskim rolnictwie. Ze względu na rozdrobnienie własności gruntów zarządzanie to musi wykraczać poza granice poszczególnych gospodarstw i być dostosowane do systemów hydrologicznych, co wymaga wspólnego zarządzania z udziałem rolników i innych zainteresowanych stron. W niniejszym badaniu (etap 9), poświęconym motywom i barierom działań zbiorowych mających na celu ograniczenie wpływu na zasoby wodne, wykorzystano zasady projektowania (DP) Elinor Ostrom jako narzędzie diagnostyczne do oceny solidności instytucjonalnej w trzech przypadkach: zarządzania nawadnianiem w Hiszpanii i na Węgrzech oraz regulacji azotu w zlewniach w Danii. Przypadek hiszpański wykazuje silną zgodność z zasadami projektowania Elinor Ostrom (DP), charakteryzując się zagnieżdżonymi, zorientowanymi na użytkowników organizacjami oraz prawnym uznaniem praw zbiorowych. Przypadek węgierski charakteryzuje się silną kontrolą odgórną, ale brakuje mu zdolności do wdrażania złożonych i zbiorowych inicjatyw w zakresie gospodarki wodnej, a także niezbędnej współpracy oddolnej, koordynacji i profesjonalnego doradztwa. Przypadek duński znacznie odbiega od zasad Ostroma ze względu na ograniczone zaangażowanie interesariuszy i autonomię użytkowników. Wyniki te pokazują, w jaki sposób kontekst instytucjonalny i projekt systemu zarządzania wpływają na legitymizację i skuteczność w zarządzaniu zasobami wodnymi. Chociaż zasady Ostroma stanowią cenne odniesienie instytucjonalne, dają one ograniczony wgląd w czynniki behawioralne wpływające na udział rolników. Proponujemy, aby przyszłe badania nad zasadami Ostrom uwzględniały perspektywy behawioralne w celu lepszego zrozumienia sukcesów i porażek zbiorowych programów rolno-środowiskowych na rzecz zrównoważonego wykorzystania zasobów wodnych. Nasze dalsze prace wykraczać będą poza analizę instytucjonalną, aby zbadać czynniki behawioralne sprzyjające i hamujące w zbiorowych programach rolno-środowiskowych.

W niniejszym artykule przedstawiamy przegląd literatury dotyczący modeli opartych na agentach (ABM) w systemach żywnościowych, skupiając się na sposobie uwzględniania w nich spostrzeżeń dotyczących zachowań. Artykuł został opublikowany w czasopiśmie „Environmental Modelling & Software Journal” i stanowi wynik odpowiadający „Wynikowi 5.3 – Przegląd modeli systemów żywnościowych i ich założeń behawioralnych”. Stwierdzamy, że wielu modelom brakuje uzasadnienia behawioralnego, i podkreślamy potrzebę stworzenia solidniejszych podstaw dla założeń behawioralnych.

Proponujemy następujące wstępne wytyczne mające na celu wsparcie dalszego rozwoju modelu ABM w zakresie modelowania systemów żywnościowych:

• Uzasadnienie behawioralne. Wybory behawioralne powinny być poparte teorią lub danymi. Np. poprzez wykorzystanie modelu MoHuB do zidentyfikowania odpowiednich teorii behawioralnych.
• Oszczędność modelu. Modele powinny być jak najprostsze – należy skupiać się na konkretnych elementach systemu żywnościowego i ograniczać zasięg przestrzenny do tego, co jest niezbędne do udzielenia odpowiedzi na pytanie badawcze.
• Przejrzystość i dokumentacja. Zaleca się stosowanie znormalizowanych protokołów, takich jak ODD + D, w celu zwiększenia przejrzystości, powtarzalności i porównywalności wyników.

Niniejszy raport (rezultat 2.2) opiera się na wstępnych ramach koncepcyjnych i analitycznych projektu VISIONARY i ma na celu przedstawienie, w jaki sposób wybrane w ramach projektu VISIONARY studia przypadków wzajemnie się uzupełniają, przyczyniając się do realizacji kluczowych celów projektu. Celem raportu jest zwięzłe przedstawienie teoretycznych podstaw naszych prac oraz nakreślenie podejścia przyjętego w studiach przypadków.

Niniejsze badanie (wynik 2.1) obejmuje systematyczny przegląd literatury mający na celu zidentyfikowanie czynników sprzyjających zmianom oraz czynników utrudniających te zmiany, a tym samym przedstawienie ogólnego obrazu czynników napędzających zmiany zachowań oraz ich znaczenia dla konkretnych podmiotów w systemie żywnościowym i poszczególnych łańcuchach wartości. Osiągnięto to poprzez przeprowadzenie przeglądu parasolowego systematycznych i ustrukturyzowanych przeglądów literatury dotyczących behawioralnych aspektów transformacji na rzecz zrównoważonego rozwoju w systemach żywnościowych. W wyniku tego przeglądu opracowano systematyczną mapę czynników wpływających na zmianę zachowań podmiotów systemu żywnościowego (tzw. przeglądy 360°) oraz narracyjną syntezę zaleceń sformułowanych w wybranych przeglądach.

Raport dotyczący ogólnych i szczegółowych czynników związanych z kontekstem politycznym
Niniejszy dokument końcowy 6.1 zawiera zestawienie, analizę oraz porównanie wyników dwóch zadań projektu VISIONARY z zakresu „Powiązań między nauką a polityką oraz budowania relacji”. Oba zadania – „Mapowanie kontekstu politycznego i regulacyjnego” oraz „Partcypacyjne ćwiczenia prognostyczne” – były realizowane równolegle i wzajemnie się zazębiały. Cel tej analizy jest dwojaki. Po pierwsze, ma ona na celu wniesienie wkładu w projekt badań eksperymentalnych, które mają zostać przeprowadzone w ramach różnych zadań empirycznych zawartych w innych pakietach roboczych projektu VISIONARY. Po drugie, pozwala ona na zidentyfikowanie i omówienie istotnych luk politycznych, którymi należy się zająć w przyszłych cyklach politycznych UE i Wielkiej Brytanii.

Niniejszy dokument roboczy poświęcony czynnikom sprzyjającym i hamującym w inicjatywach dotyczących łańcucha wartości stanowi część etapu 15 projektu VISIONARY. Dokument ten zawiera analizę czynników sprzyjających i hamujących wprowadzanie innowacji na rzecz zrównoważonego rozwoju w siedmiu inicjatywach z sektora agrobiznesu w siedmiu krajach partnerskich (Dania, Niemcy, Węgry, Rumunia, Hiszpania, Polska, Wielka Brytania).

W niniejszym raporcie przedstawiono wyniki badania przeprowadzonego w ramach projektu VISIONARY, którego celem jest analiza wyzwań i możliwości związanych z europejskimi łańcuchami wartości roślin strączkowych przeznaczonych do spożycia. Badanie koncentruje się na identyfikacji barier ograniczających upowszechnianie białek pochodzenia roślinnego, a w szczególności roślin strączkowych, w Danii, Niemczech, Polsce i Hiszpanii. Analizuje ono również potencjalne strategie i czynniki sprzyjające zwiększeniu popularności tych produktów. Kluczowe wnioski podkreślają przeszkody utrudniające upowszechnianie tych produktów oraz wskazują punkty zaczepienia, które mogłyby przyczynić się do większej akceptacji roślin strączkowych w tych krajach.

Niniejszy raport stanowi istotny krok w naszych badaniach nad zrównoważonymi łańcuchami wartości opartymi na szczegółowych studiach przypadków, skupiających się na inicjatywach dotyczących łańcuchów wartości oraz modelach biznesowych. Analizujemy poszczególne studia przypadków z siedmiu krajów partnerskich: Danii, Niemiec, Węgier, Rumunii, Hiszpanii, Polski i Wielkiej Brytanii. W naszej analizie stosujemy podejście oparte na praktyce, aby zrozumieć, w jaki sposób zrównoważony rozwój jest wdrażany w tych łańcuchach wartości. Badając rzeczywiste praktyki stosowane w organizacjach i w ramach łańcuchów dostaw, uzyskujemy wgląd w powiązania – zarówno sprzyjające, jak i stanowiące wyzwanie – które mają wpływ na działania na rzecz zrównoważonego rozwoju. Ta perspektywa rzuca nowe światło na wewnętrzną dynamikę i szersze implikacje zrównoważonych praktyk w ramach łańcuchów wartości.

Pakiet roboczy 1: Zaangażowanie, komunikacja, upowszechnianie i wykorzystanie wyników
Kamień milowy 1

Zobacz wszystkie najważniejsze informacje o VISIONARY w skrócie.

Niniejszy Ramowy Analiza będzie kierował badaniami empirycznymi w ramach projektu VISIONARY w odniesieniu do interwencji politycznych, nowych inicjatyw w łańcuchach wartości i modeli biznesowych oraz punktów dźwigni w systemach rolno-spożywczych. Ramowy Analiza przyjmuje nowatorskie podejście, łączące dwa zasadniczo różne kierunki: z jednej strony ilościowe, eksperymentalne i behawioralne podejście ekonomiczne, a z drugiej strony jakościowe, kompleksowe podejście oparte na myśleniu systemowym.

Niniejsza publikacja zawiera przegląd 16 warsztatów prognostycznych przeprowadzonych w ośmiu krajach europejskich z udziałem uczestników naszych interfejsów polityki naukowej (SPI) - około 270 interesariuszy z systemu żywnościowego, w tym rolników, decydentów, naukowców, sprzedawców detalicznych i organizacji pozarządowych. Warsztaty foresightowe stanowiły ramy dla dyskusji na temat niektórych z najbardziej palących kwestii dotyczących naszych systemów żywnościowych: gospodarki wodnej w rolnictwie, przyszłości żywności ekologicznej i rolnictwa ekologicznego oraz promocji produktów pochodzenia roślinnego w całym łańcuchu wartości.

Niniejsze Wstępne Ramy Koncepcyjne gromadzą teoretyczne i koncepcyjne podstawy VISIONARY, wyjaśniając systemowy charakter systemu żywnościowego i jego przemiany w kierunku zrównoważonego rozwoju, rolę czynników behawioralnych podmiotów żywnościowych w warunkowaniu takich przemian oraz interakcję między badaniami a kształtowaniem polityki w celu ich przyspieszenia. Te wstępne ramy stanowią podstawę dla "Empirycznie ugruntowanych ram koncepcyjnych", które zostaną opublikowane latem 2025 roku. Po wstępnym przeglądzie podejść dotyczących transformacji systemu żywnościowego w kierunku zrównoważonego rozwoju i jego wymiaru behawioralnego (w szczególności rolników i konsumentów), dokument koncentruje się na dwóch głównych dziedzinach: "behawioralnej polityce żywnościowej" i "zrównoważonych modelach biznesowych". Wreszcie, dokument pogłębia transdyscyplinarne podejście projektu, oparte na koncepcji i wdrażaniu interfejsów nauka-polityka.