Studia przypadku: Białko pochodzenia roślinnego

W niniejszym raporcie podsumowano wyniki dwóch badań dotyczących działań prowadzonych w supermarketach, mających na celu zmniejszenie śladu klimatycznego związanego ze spożyciem żywności. Systemy żywnościowe odpowiadają za około jedną trzecią globalnej emisji gazów cieplarnianych pochodzenia antropogenicznego. W strategii „Od pola do stołu” uznano pilną potrzebę zmniejszenia śladu klimatycznego europejskiego systemu żywnościowego poprzez kompleksową transformację obejmującą cały łańcuch żywnościowy, w tym zmiany w wyborach żywieniowych konsumentów. Sektor detaliczny odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu rynków i wywieraniu wpływu na wybory żywieniowe konsumentów, a strategia „Od pola do stołu” wyraźnie wzywa do zmian w praktykach dystrybucji i marketingu żywności.

Nadrzędnym celem dwóch badań empirycznych przedstawionych w niniejszym raporcie było zbadanie skuteczności działań podejmowanych w supermarketach w zakresie ograniczania wpływu konsumpcji żywności na klimat poprzez zmianę zachowań konsumentów w kierunku bardziej zrównoważonych wyborów żywieniowych. W ramach obu badań przetestowano zestaw działań w ramach eksperymentu przeprowadzonego w internetowym supermarkecie, który stanowił część ankiety konsumenckiej. Zsymulowaliśmy realistyczne środowisko supermarketu internetowego, co pozwoliło na ocenę zachowań gospodarstw domowych związanych z zakupami żywności w różnych kategoriach produktów spożywczych. Badanie 1 skupiało się na interwencjach behawioralnych i sprawdzało skutki interwencji polegającej na rozmieszczeniu produktów (tj. strategiczne umieszczenie asortymentu produktów pochodzenia roślinnego w działach mięsnym i mleczarskim), etykiety klimatycznej (tj. etykiety w systemie sygnalizacji świetlnej opartej na emisjach_CO2e) oraz połączenia tych dwóch rozwiązań. Badanie przeprowadzono w Niemczech, Danii, Hiszpanii i na Węgrzech na próbie liczącej N = 7 373 uczestników. W badaniu 2 zbadano skutki zmian cen (tj. podwyżek cen produktów spożywczych o wysokiej emisji i/lub obniżek cen produktów o niskiej emisji), etykietowania klimatycznego (tj. informacji o emisjach_CO2eproduktów spożywczych) oraz różnych kombinacji tych interwencji. Badanie przeprowadzono we Włoszech, w Polsce i w Wielkiej Brytanii na reprezentatywnej próbie N = 7 482 konsumentów.

Badanie nr 1 dotyczące behawioralnych interwencji w supermarketach w Niemczech, Danii, Hiszpanii i na Węgrzech wykazało, że strategiczne rozmieszczenie asortymentu produktów pochodzenia roślinnego w działach mięsnych i mleczarskich, a także wprowadzenie etykiety klimatycznej, może zmniejszyć ślad węglowy zakupów spożywczych, zwłaszcza gdy działania te są realizowane łącznie. Skuteczność badanych interwencji różniła się w poszczególnych krajach, a nie wszystkie efekty były statystycznie istotne. W Niemczech, Danii i Hiszpanii połączenie interwencji polegającej na rozmieszczeniu produktów z etykietą klimatyczną spowodowało największą redukcję emisji wynoszącą od –13% do –16% (w porównaniu z grupą kontrolną). W Hiszpanii i Danii wprowadzenie etykiety klimatycznej również miało statystycznie istotny wpływ. Sama interwencja dotycząca rozmieszczenia produktów miała istotny wpływ jedynie w Danii. Na Węgrzech żadna z badanych interwencji nie zmniejszyła w sposób istotny wpływu zakupów żywności na klimat; jednakże interwencja łączona doprowadziła do znaczącej redukcji emisji gazów cieplarnianych wśród młodszych grup wiekowych (do 40 lat).

W badaniu nr 2 dotyczącym interwencji opartych na cenach i informacjach we Włoszech, w Polsce i w Wielkiej Brytanii stwierdzono, że mechanizmy cenowe i informacje są skutecznymi narzędziami służącymi ograniczeniu emisji wynikających z zachowań związanych ze spożyciem żywności. Chociaż podwyżki cen żywności o wysokiej emisji miały średnio najsilniejszy wpływ na redukcję emisji (od –4% do –9%) we wszystkich trzech krajach, skala efektu pozostałych interwencji różniła się w poszczególnych krajach, co sugeruje, że optymalne wdrożenie może zależeć od konkretnych uwarunkowań krajowych. Same zniżki cenowe na produkty spożywcze o niskim śladzie węglowym nie doprowadziły do pożądanego efektu, jakim jest zmniejszenie wpływu konsumpcji żywności na klimat, a zamiast tego miały zerowy (Włochy) lub nawet pozytywny wpływ (Polska i Wielka Brytania) na emisje związane z żywnością – chyba że były połączone z oznakowaniem klimatycznym i/lub podwyżkami cen produktów o wysokim śladzie węglowym. Samo oznakowanie klimatyczne (bez wprowadzania zmian cen) przyniosło znaczące i istotne statystycznie redukcje emisji w Polsce i Wielkiej Brytanii, ale okazało się nieskuteczne we Włoszech. Wyniki badania 2 pokazują ponadto, że możliwe jest osiągnięcie równoważnych redukcji emisji przy użyciu różnych kombinacji instrumentów oraz że rozwiązania powinny być starannie dobierane i dostosowywane w zależności od kontekstu krajowego i celów.

W obu badaniach znaczące zmniejszenie wpływu zakupów żywności na klimat wynikało przede wszystkim ze zmniejszenia ilości kupowanych produktów o wysokiej emisji, zwłaszcza wołowiny i sera. Chociaż średni spadek ilości zakupionych produktów był stosunkowo niewielki, odpowiadające mu zmniejszenie emisji CO₂e było znaczne, co podkreśla, że nawet niewielkie zmiany w zachowaniach konsumentów polegające na rezygnacji z produktów pochodzenia zwierzęcego o wysokiej emisji mogą przynieść znaczące korzyści dla klimatu.

Badane działania promujące żywność (pochodzenia roślinnego) o niskiej emisji CO₂e – interwencja polegająca na zmianie rozmieszczenia produktów w badaniu 1 oraz interwencja polegająca na obniżeniu ceny w badaniu 2 – skutecznie zwiększyły zakupy tych produktów we wszystkich krajach objętych obydwoma badaniami. Co ciekawe, gdy środki te wdrażano jako pojedyncze interwencje, a nie jako część zestawu narzędzi modyfikującego również aspekty żywności o wysokiej emisji, nie udało im się znacząco zmniejszyć wpływu zakupów żywności na klimat. Konsumenci, na których oddziaływały te interwencje, nie ograniczyli w znaczący sposób spożycia produktów o wysokiej emisji, w związku z czym nie doszło do pożądanego zastąpienia produktów o wysokiej emisji produktami o niskiej emisji.

Wyniki obu badań rodzą istotne pytania dotyczące roli i wpływu supermarketów na kształtowanie otoczenia żywnościowego, w którym konsumenci dokonują wyborów żywieniowych. Badania pokazują, że daleko idące działania wdrażane w supermarketach mogą znacząco zmniejszyć ślad klimatyczny konsumpcji żywności w UE poprzez zmianę zachowań konsumentów na rzecz bardziej zrównoważonych wyborów żywieniowych. Jednakże, choć sektor detaliczny dysponuje znacznym potencjałem do wprowadzania takich zmian, interesy komercyjne detalistów niekoniecznie są zgodne z celami polityki mającymi na celu zmniejszenie wpływu spożycia żywności na klimat. Niniejszy raport ma na celu poinformowanie i zmotywowanie zarówno prywatnych, jak i publicznych podmiotów sektora spożywczego do podjęcia działań w oparciu o te spostrzeżenia.

Pełna wersja raportu będzie wkrótce dostępna.

W niniejszym raporcie zebrano wyniki siedmiu badań empirycznych analizujących, w jaki sposób zmiany w otoczeniu żywnościowym mogą sprzyjać bardziej zrównoważonej konsumpcji żywności. Systemy żywnościowe w znacznym stopniu przyczyniają się do degradacji środowiska, powodując utratę siedlisk, zanieczyszczenie wody, spadek różnorodności biologicznej oraz zmiany klimatu (Crippa i in., 2021). W odpowiedzi na to Unia Europejska w ramach strategii „Od pola do stołu” dąży do zmniejszenia wpływu systemu żywnościowego na środowisko i klimat poprzez promowanie zmian w całym łańcuchu wartości, od produkcji po konsumpcję (Komisja Europejska, 2020). W ramach tej transformacji sektor detaliczny zajmuje strategiczną pozycję, ponieważ kształtuje dostępność produktów, działania marketingowe oraz kontekst zakupów, i dlatego jest wyraźnie wskazany w zawartym w strategii wezwaniu do zmian w praktykach dystrybucji i promocji żywności.

W siedmiu badaniach podsumowanych w niniejszym raporcie oceniono szeroki zakres działań, realizowanych głównie w ramach działalności prywatnych sieci handlowych z branży spożywczej, w tym środki związane z architekturą wyboru, strategie cenowe, oznaczenia klimatyczne oraz inne narzędzia stosowane w punktach sprzedaży. Łącznie dotyczą one dwóch nadrzędnych celów, które mają kluczowe znaczenie dla przejścia na bardziej zrównoważone systemy żywnościowe:

• Ograniczanie wpływu spożycia żywności na klimat poprzez działania prowadzone w supermarketach (badania 1–5)
• Promowanie spożycia żywności produkowanej lokalnie poprzez krótkie łańcuchy dostaw (badania 6 i 7)

W badaniach 1 i 2 przeanalizowano, w jaki sposób działania podejmowane przez supermarkety wpływają na oddziaływanie całego koszyka spożywczego na klimat, opierając się na eksperymentach ankietowych przeprowadzonych w różnych krajach. W badaniu 3 skupiono się na substytucji mięsa przez rośliny strączkowe przez konsumentów w różnych scenariuszach cenowych, wykorzystując eksperymenty ankietowe przeprowadzone w Danii. W badaniach 4 i 5 przetestowano strategie promocyjne stosowane w sklepach, mające na celu zwiększenie zakupów roślin strączkowych, poprzez eksperymenty terenowe w działających supermarketach w Hiszpanii i Danii. W badaniu 6 oceniono skuteczność różnych komunikatów promocyjnych w przyciąganiu klientów do sklepu rolnego w Anglii, natomiast w badaniu 7 zbadano postrzeganie konsumentów, ich reakcje emocjonalne oraz zachowania zakupowe związane z targami rolniczymi w Rumunii, ze szczególnym uwzględnieniem żywności produkowanej lokalnie.

Podsumowując, wyniki siedmiu badań pokazują, że interwencje behawioralne w środowiskach sprzedaży detalicznej żywności mogą skłaniać konsumentów do wybierania bardziej zrównoważonych opcji. Jednak ich indywidualne efekty są zazwyczaj niewielkie. Dowody wyraźnie wskazują, że zintegrowane pakiety interwencyjne – zwłaszcza te łączące środki cenowe, oznakowanie klimatyczne oraz strategiczne rozmieszczenie produktów – są znacznie skuteczniejsze niż działania podejmowane w izolacji. Znaczące ograniczenie wpływu konsumpcji żywności na klimat wymaga zatem zmian strukturalnych w środowisku żywnościowym, a nie polegania wyłącznie na działaniach dobrowolnych lub informacyjnych.

Wiele z zidentyfikowanych skutecznych działań mieści się w zakresie działalności prywatnych sieci handlowych zajmujących się sprzedażą detaliczną żywności, co stawia je w roli ważnych podmiotów sprzyjających zmianom. Jednocześnie takie poleganie na działaniach sieci handlowych wiąże się z pewnymi ograniczeniami z punktu widzenia polityki publicznej. Chociaż sieci handlowe mogą odgrywać kluczową rolę wspomagającą, jest mało prawdopodobne, by stały się głównymi motorami zmian systemowych. Instrumenty polityki publicznej – takie jak regulacje, zachęty podatkowe i obowiązkowe wymogi informacyjne – będą prawdopodobnie niezbędne, aby ściślej dostosować praktyki detaliczne do szerszych celów zrównoważonego rozwoju.

Pełna wersja raportu będzie wkrótce dostępna.

Niniejszy raport (rezultat 2.2) opiera się na wstępnych ramach koncepcyjnych i analitycznych projektu VISIONARY i ma na celu przedstawienie, w jaki sposób wybrane w ramach projektu VISIONARY studia przypadków wzajemnie się uzupełniają, przyczyniając się do realizacji kluczowych celów projektu. Celem raportu jest zwięzłe przedstawienie teoretycznych podstaw naszych prac oraz nakreślenie podejścia przyjętego w studiach przypadków.

W niniejszym raporcie przedstawiono wyniki badania przeprowadzonego w ramach projektu VISIONARY, którego celem jest analiza wyzwań i możliwości związanych z europejskimi łańcuchami wartości roślin strączkowych przeznaczonych do spożycia. Badanie koncentruje się na identyfikacji barier ograniczających upowszechnianie białek pochodzenia roślinnego, a w szczególności roślin strączkowych, w Danii, Niemczech, Polsce i Hiszpanii. Analizuje ono również potencjalne strategie i czynniki sprzyjające zwiększeniu popularności tych produktów. Kluczowe wnioski podkreślają przeszkody utrudniające upowszechnianie tych produktów oraz wskazują punkty zaczepienia, które mogłyby przyczynić się do większej akceptacji roślin strączkowych w tych krajach.

Zobacz wszystkie najważniejsze informacje o VISIONARY w skrócie.